Главная страница

Ќазаќстан Республикасында бiлiм берудi дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа


Скачать 370.59 Kb.
НазваниеЌазаќстан Республикасында бiлiм берудi дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа
Дата24.01.2017
Размер370.59 Kb.
ТипДокументы


Ќазаќстан Республикасында бiлiм берудi дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа

арналєан мемлекеттiк баєдарламасы туралы Ќазаќстан Республикасы

Президентініѕ 2004 жылєы 11 ќазандаєы № 1459 Жарлыєы

(2008.25.06. берілген ґзгерістер мен толыќтыруларымен)

Осы Жарлыќќа тїсініктемені ќара

Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныѕ 44-бабыныѕ 8) тармаќшасына сјйкес жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ бiлiм беру жїйесiн дамыту маќсатында ќаулы етемін:

1. Ќоса берiліп отырєан Ќазаќстан Республикасында білім берудi дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа арналєан мемлекеттiк баєдарламасы (бўдан јрi - Баєдарлама) бекiтiлсiн.

2. Ќазаќстан Республикасыныѕ Їкiметi бiр ай мерзiмде Баєдарламаны iске асыру жґнiндегi iс-шаралар жоспарын јзiрлесiн жјне бекiтсiн.

3. Орталыќ жјне жергіліктi атќарушы органдар, сондай-аќ Ќазаќстан Республикасыныѕ Президентiне тiкелей баєынатын жјне есеп беретiн мемлекеттiк органдар Баєдарламаны iске асыру жґнiнде шаралар ќабылдасын.

4. Баєдарламаныѕ орындалуын ќамтамасыз етудi баќылау жјне їйлестiру Ќазаќстан Республикасы Бiлiм жјне єылым министрлiгiне жїктелсiн.

5. Ќазаќстан Республикасы Білім жјне єылым министрлiгi жарты жылда бiр рет, есептi кезеѕнен кейiнгі айдыѕ 25-кїнiнен кешiктірмей Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ Јкiмшiлiгiне жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ Yкiметiне Баєдарламаны iске асыру барысы туралы аќпаратты ўсынсын.

6. Осы Жарлыќ ќол ќойылєан кїнiнен бастап кїшiне енедi.

Ќазаќстан Республикасыныѕ

Президентi Н. Назарбаев

Ќазаќстан Республикасы Президентініѕ

2004 жылєы 11 ќазандаєы № 1459 Жарлыєымен

бекітілген

ЌР Президентініѕ 2007.16.11. № 443 Жарлыєымен мјтін бойынша «білім беру баєдарламалары», «білім беру баєдарламаларымен», «білім беру баєдарламаларын», «білім беру баєдарламаларыныѕ» жјне «білім беру баєдарламаларына» деген сґздер тиісінше «білім беретін оќу баєдарламалары», «білім беретін оќу баєдарламаларымен», «білім беретін оќу баєдарламаларын», «білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ» жјне «білім беретін оќу баєдарламаларына» деген сґздермен ауыстырылды

«Оќитындар», «Оќитындардыѕ», «оќитындарды», «оќитындар», «оќитындардыѕ» жјне «Оќитындарды» деген сґздер тиісінше «Білім алушылар», «Білім алушылардыѕ», «білім алушыларды», «білім алушылар», «білім алушылардыѕ» жјне «Білім алушыларды» деген сґздермен ауыстырылды (бўр.ред.ќара)

Ќазаќстан Республикасында бiлiм берудi

дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа арналєан

Мемлекеттiк баєдарламасы

Астана, 2004 жыл

1. Баєдарламаныѕ паспорты

Баєдарламаныѕ атауы Ќазаќстан Республикасында бiлiм берудi

дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа арналєан

мемлекеттік баєдарламасы

Јзiрлеу їшiн негiз Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ

2004 жылєы 19 наурыздаєы "Бјсекеге

ќабiлетті Ќазаќстан їшiн, бјсекеге

ќабiлетті экономика їшiн, бјсекеге

ќабiлеттi халыќ їшiн" атты Ќазаќстан

халќына Жолдауы, Ќазаќстан Республикасы

Президентiнiѕ 2001 жылєы 4 желтоќсандаєы

№ 735 Жарлыєымен бекiтiлген Ќазаќстан

Республикасыныѕ 2010 жылєа дейiнгi

Стратегиялыќ даму жоспары

Јзiрлеушi Ќазаќстан Республикасы Бiлiм жјне єылым

министрлігi

Маќсаты Адам ресурстарын даярлау сапасын арттыру,

жеке тўлєа мен ќоєамныѕ ќажеттіктерiн

ќанаєаттандыру їшiн Ќазаќстан

Республикасыныѕ 2010 жылєа дейiнгi

Стратегиялыќ даму жоспарыныѕ басымдыќтары

негізiнде кґп деѕгейлi бiлiм берудiѕ ўлттыќ

жїйесiн жаѕєырту

Мiндеттерi Халыќтыѕ барлыќ жiктерiнiѕ сапалы бiлiмге

ќол жеткiзуiн ќамтамасыз ету;

бiлiм берудi басќаруды одан јрi

демократияландыру негiзiнде бiлiм берудiѕ

ўлттыќ жїйесiнiѕ жўмыс iстеуiнiѕ

нормативтiк ќўќыќтыќ базасын жетiлдiру;

ќазаќстандыќ патриотизмге, тґзушiлiкке,

биiк мјдениетке, адамныѕ ќўќыќтары мен

бостандыќтарын ќўрметтеуге тјрбиелеу;

мемлекеттiк тiлдi басым дамыту;

отандыќ дјстїрлер, јлемдiк тјжiрибе жјне

тўраќты даму ќаєидаттары негізiнде бiлiм

берудiѕ мазмўны мен ќўрылымын жаѕарту;

12 жылдыќ жалпы орта бiлiм беруге кґшу;

Бiлiм берудi халыќаралыќ стандартты жiктеу

(БХСЖ) ўсынымдарына сјйкес кјсiптiк бiлiм

беру жјне кадрларды даярлау жїйесiн ќайта

ќўрылымдау;

оќытудыѕ жинаќтаушы кредиттік жїйесiне

негізделген кадрларды даярлаудыѕ бiртўтас

їш сатылы моделiн жасау (бакалавриат -

магистратура - докторантура);

экономиканыѕ барлыќ салалары їшiн жоєары

бiлiктi жјне бјсекеге ќабiлеттi кадрларды

даярлаудыѕ сапасын арттыру;

јлемдiк бiлiм кеѕiстігіне ыќпалдасу;

бiлiм беру сапасын баєалаудыѕ ўлттыќ

жїйесiн ќўру;

бiрыѕєай бiлiм беру аќпараттыќ ортасын

ќалыптастыру;

бiлiм беру процесiн оќу-јдiстемелiк жјне

єылыми ќамтамасыз етудi жетiлдiру;

бiлім беру жїйесiнiѕ материалдыќ-техникалыќ

базасын ныєайту;

бiлiм берудi, єылым мен ґндiрiсте

ыќпалдастыру;

бiлiм берудiѕ сапасын арттыру їшiн

экономика секторлары ресурстарын тартудыѕ

тетiктерiн жасау;

педагог ќызметкерлердiѕ јлеуметтiк

мјртебесiн арттыру, бiлiм беру жїйесiн

ќаржымен, кадрмен ќамтамасыз етудi

жетiлдiру, бiлiм беру менеджерлерiн даярлау;

кґп деѕгейлi їздiксiз бiлiм беру жїйесiнде

мемлекеттiѕ, ќоєамныѕ жјне жеке тўлєаныѕ

мїдделерiнiѕ теѕдестiгiн ќамтамасыз ету

Ќажеттi ресурстар Баєдарламаны iске асыруєа ќажеттi

жјне оларды мемлекеттік бюджет шыєыстарыныѕ кґлемi

ќаржыландыру кґздерi 330812,0 млн. теѕгенi ќўрайды, оныѕ iшiнде

республикалыќ бюджет ќаражатынан -

175 769,8 млн. теѕге, жергілiктi бюджеттер

ќаражатынан - 155 042,2 млн. теѕге.

Жылдар Барлыєы Республика. Жергілiк.

бойынша лыќ бюджет ті бюджет

2005 жыл 41 402,2 23 379,8 18 022,4

2006 жыл 53 514,2 34 036,9 19 477,3

2007 жыл 53 855,9 32 150,8 21 705,1

2008 жыл 57 769,3 26 216,8 31 552,5

2009 жыл 61 600,0 29 484,4 32 115,6

2010 жыл 62 670,4 30 501,1 32 169,3

Баєдарламаны 2006-2010 жылдарда

ќаржыландыру кґлемi тиiстi ќаржы жылына

арналєан республикалыќ жјне жергілiктi

бюджеттердi жоспарлау кезiнде наќтыланатын

болады.

Кїтiлетiн нјтижелер Баєдарламаны iске асырудыѕ нјтижесiнде:

кјсiби мiндеттерiн дербес јрi шыєармашылыќ

тўрєыдан шешуге, кјсiби ќызметтіѕ тўлєалыќ

жјне ќоєамдыќ маѕызын тїсiнуге, оныѕ

нјтижелерi їшiн жауап беруге ќабілетті

кјсiби ќўзыреттi жеке тўлєаны, бјсекеге

ќабілетті маманды ќалыптастыруды ќамтамасыз

ететiн бiлiм берудi басќарудыѕ тиiмдi

жїйесi ќўрылатын болады;

"баршаныѕ єўмыр бойы бiлiм алуы" ќаєидатын

iске асыру ќамтамасыз етiлетiн болады;

нјтижеге баєдарланєан сапалы, бјсекеге

ќабілетті бiлiм алу їшiн жаєдай жасалатын

болады;

12 жылдыќ жалпы орта бiлiм беруге кґшу

жїзеге асырылады;

бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейiне ќол

жетiмдiлiк пен сабаќтастыќ ќамтамасыз

етiледi;

бiлiм берудi басќа да јлеуметтік салалармен

жјне экономика салаларымен салыстырєанда

озыѕќы дамыту ќамтамасыз етiледi;

мамандарды даярлаудыѕ їш сатылы:

бакалавриат-магистратура-докторантура

моделiне кґшу жїзеге асырылатын болады;

бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейiн єылыми жјне

оќу-јдiстемелiк ќамтамасыз етудiѕ тиiмдi

жїйесi жасалады;

бiлiм беру жїйесiнiѕ бiрыѕєай білім беру

аќпараттыќ ортасы ќўрылады;

халыќаралыќ статистикалыќ стандарттарєа

барабар бiлiм берудiѕ статистикалыќ

кґрсеткiштер жїйесi ќўрылады;

бiлiм беру жїйесiн дамытудыѕ мониторингі

жјне оны болжау жїйесi, бiлiм беру сапасын

баєалаудыѕ ўлттыќ жїйесi ќўрылады;

педагог ќызметкерлердi мемлекеттік ќолдау

кїшейтiледi жјне олардыѕ еѕбегін ынталандыру

тетiктерi жетiлдiрiледi;

бiлiм берудi ќаржыландырудыѕ жаѕа тетiктерi

јзiрленедi;

кадрларды кјсiби даярлаудаєы јлеуметтiк

серіктестік їшiн жаєдай жасалады;

бiлiм беру саласындаєы єылыми жјне

инновациялыќ ќызмет жандандырылатын болады.

Iске асыру мерзiмдерi 2005-2010 жылдар

Баєдарлама екi кезеѕде iске асырылатын

болады:

бiрiншi кезеѕ - 2005-2007 жылдар;

екiншi кезеѕ - 2008-2010 жылдар.

2. Кiрiспе

Ќазаќстан Республикасында бiлiм берудi дамытудыѕ 2005-2010 жылдарєа арналєан мемлекеттік баєдарламасы (бўдан јрi - Баєдарлама) Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ 2004 жылєы 19 наурыздаєы "Бјсекеге ќабiлеттi Ќазаќстан їшiн, бјсекеге ќабілеттi экономика їшiн, бјсекеге ќабiлеттi халыќ їшiн" атты Ќазаќстан халќына Жолдауына, Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ 2001 жылєы 4 желтоќсандаєы № 735 Жарлыєымен бекiтiлген Ќазаќстан Республикасыныѕ 2010 жылєа дейiнгi Стратегиялыќ даму жоспарына сјйкес јзiрлендi. Баєдарлама бiлiм беру саласындаєы мемлекеттiк саясаттыѕ стратегиясын, негiзгi баєыттарын, басымдыќтарын, мiндеттерiн жјне оны iске асыру тетiктерiн айќындайды јрi Ќазаќстан Республикасыныѕ заѕнамасына, бiлiм беру жїйесiн басќару мен ќаржыландыруєа, ќўрылымы мен мазмўнына, кадр саясатына жјне јлеуметтiк саясатќа ґзгерiстер мен толыќтырулар енгiзу їшiн негiз болып табылады.

Осы Баєдарламаны јзiрлеу жаѕа экономикалыќ жјне јлеуметтiк-мјдени жаєдайларда ќазаќстандыќ бiлiм беру жїйесiнiѕ алдында тўрєан бiлiм беру сапасын арттыруєа, стратегиялыќ мiндеттердi шешуге баєытталєан тїбегейлi ќайта ґзгертулердiѕ ќажеттiгінен туындады.

Баєдарлама Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ 2000 жылєы 30 ќыркїйектегi № 448 Жарлыєымен бекiтiлген "Бiлiм" мемлекеттiк баєдарламасын (бўдан јрi - "Бiлiм" баєдарламасы) iске асырудыѕ нјтижелерiн талдау негiзiнде јзiрлендi.

3. Бiлiм беру жїйесiнiѕ жай-кїйін талдау

Ќазаќстан Республикасын јлемдiк ќоєамдастыќ нарыќтыќ экономикалы мемлекет ретiнде таныды. Тјуелсiздігінiѕ ќысќа тарихи кезеѕiнде елiмiз јлемдiк ќоєамдастыќќа ыќпалдаса отырып, экономикада айтарлыќтай ґсуге ќол жеткiздi.

Осы орайда, ќоєамдыќ даму деѕгейiнiѕ, елдiѕ экономикалыќ ќуаты мен ўлттыќ ќауiпсiздігiнiѕ ґлшемдерi ретiнде бiлiм беру жїйесiнiѕ, адам ресурстарыныѕ рґлi мен маѕызы арта тїседi. Ќоєамдыќ ќатынастар жїйесiндегi ґзгерiстер бiлiм беруге, одан ўтќырлыќты, жаѕа тарихи кезеѕнiѕ болмысына барабар јрекет етудi жјне экономиканыѕ даму ќажеттiктерiне сай болуды талап ете отырып јсерiн тигiзедi.

Жедел ґзгерiп тўратын јлем жјне аќпарат легiнiѕ ўлєаюы жаєдайында iргелi пјндiк бiлiм мiндеттi, бiраќ ол бiлiм берудiѕ жеткiлiктi нысанасы болып табылмайды. Білім алушылар ќазаќстандыќ бiлiм беру жїйесi баєыт алєан бiлiмнiѕ, даєды-бiлiктiѕ жиынтыєын (бiлiм їстемдiгi) меѕгерiп ќана ќоймауєа тиiс. Білім алушылардыѕ ґзiн барынша кґрсете бiлу жјне ќоєам ґмiрiне пайдалы тїрде ќатысу їшiн (ќўзыреттiлiк) аќпаратты ґз бетiнше табу, талдау, ќўрылымдау жјне тиiмдi пайдалану даєдысын бойына сiѕiру јлдеќайда маѕызды да кїрделi. Ќазаќстандыќ бiлiм беру жїйесi оныѕ јлемдiк бiлiм беру кеѕiстiгiнде лайыќты орын алуына мїмкiндiк бермейтiн ескiрген јдiснамалыќ базасы, ќўрылымы мен мазмўны жаєдайында дамуын жалєастыруда. Бiлiм беру мазмўны фактологиялыќ кїйiнде ќалып отыр жјне білім алушыларды ќоєам ґмiрiне ќўзыретті, жауапты јрi шыєармашылыќ тўрєыдан ќатыстыра отырып даярлауєа баєдарланбаєан. Ґѕiрлiк деѕгейде бiлiм берудi басќарудыѕ бiрiздендiрiлген жїйесiнiѕ болмауы, бiлiм беру бґлiмдерiнде мамандардыѕ штат саныныѕ жетiспеушілiгi бiлiм берудi басќарудыѕ тиiмдiлігіне керi јсер етедi.

Мектепке дейiнгі тјрбие мен оќыту

Кґптеген дамыєан елдер мектепке дейінгі бiлiм беруге теѕ ќол жеткiзу їшін мїмкiндiктер жасайды. Бўл тек ќаржыландыру деѕгейiнде єана емес (Экономикалыќ ынтымаќтастыќ жјне даму ўйымы елдерiнiѕ бiлiм берудiѕ жалпы бюджетiнен 9,5 %, 1999 ж.), сонымен ќатар балалардыѕ толыќ кїнге немесе ќысќа уаќытќа келуiне негізделген мектепке дейiнгi тјрбиенiѕ јр тїрлi модельдерiн жасаудан да айќын кґрiнедi: мiндетті аналар мектептерi, сјбилерге арналєан мектептер, 3-тен 5 жасќа дейiнгi балаларєа арналєан мектептер, ойын топтары, балаларды ќарау жјне кїту топтары.

Ќазаќстанда 2000 жылмен салыстырєанда мектепке дейiнгi ўйымдардыѕ саны 12 бiрлiкке (1%), ал олардаєы балалардыѕ контингентi 25 421 балаєа (18,7 %) ґстi, бўл мектепке дейінгі тјрбиелеу мен оќыту сўраныстарыныѕ ґсуi мен осы сўраныстарды ќанаєаттандыру мїмкiндiктерi арасындаєы теѕсiздiктi айєаќтайды (1-кесте). Нјтижесiнде мектепке дейiнгі ўйымдардаєы 100 орынєа 105-тен 130-єа дейiн баладан келдi. Тўтастай алєанда, республика бойынша 22 мыѕєа жуыќ бала мектепке дейінгі ўйымдарєа орналасу їшiн кезекте тўр, бес-алты жастаєы 127 мыѕ бала мектепалды баєдарламаларымен ќамтылуєа тиiс.

1-кесте

Жылдар Желi Контингент

2000

2001

2002

2003 1144

1167

1162

1156 135287

146375

153965

160708

Мектепке дейiнгi тјрбие жїйесiнде 16,3 мыѕ педагог ќызметкер еѕбек етуде, олардыѕ 38,7%-ыныѕ жоєары бiлiмi, 52,8%-ыныѕ арнаулы орта педагогикалыќ бiлiмi, 6,4%-ыныѕ аяќталмаєан жоєары педагогикалыќ бiлiмi жјне 2,1%-ыныѕ орта бiлiмi бар. Мектепке дейiнгi ўйымдар педагогтерiнiѕ 40 %-ыныѕ єана жоєары жјне бiрiншi санаттары бар, ал 31,2 %-ыныѕ санаты жоќ.

Мектепке дейiнгi тјрбиенiѕ нормативтік ќўќыќтыќ жјне оќу-јдiстемелiк базасы ќўрылуда. Мемлекеттiк жјне орыс тiлдерiндегі 82 атаудан тўратын 19 оќу-јдiстемелiк кешен јзiрлендi, сынаќтан ґткiзiлдi жјне 2003/2004 оќу жылында алєаш рет енгiзiлдi.

1999 жылы Ќазаќстанда балалардыѕ мiндеттi мектепалды дайындыєы енгізілдi, бўл балаларды мектепалды дайындыќ баєдарламасымен ќамтуєа јсер еттi (1-диаграмма).

1-диаграмма

[Графикалыќ нысанды ќараѕыз]

Балаларды мектепалды дайындыќпен жјне мектепке

дейінгі оќытумен ќамту кґрсеткіштерi (%)

Сонымен ќатар мектепке дейінгі бiлiм беруде де бiрќатар проблемалар бар. Ќазiргі таѕда мектепалды дайындыќтаєы тек 40%-єа жуыќ бала єана жергілiктi бюджет есебiнен оќулыќтармен ќамтамасыз етiлген. Жўмыс iстеп тўрєан балабаќшалардаєы жиhаздар, спорттыќ мїкјммал, кiтапхана ќоры, ойыншыќтар, оќытудыѕ кґрнекi ќўралдары моральдыќ тўрєыдан ескiрген жјне табиєи тозєан. Аудандыќ жјне ќалалыќ бiлiм беру бґлiмдерiнiѕ 58%-ы єана мектепке дейінгі тјрбие мамандарымен жасаќталєан.

МКЌК (мемлекеттiк коммуналдыќ ќазыналыќ кјсiпорындар) мјртебесiне ие мектепке дейiнгi ўйымдарды ќалдыќ ќаєидаты бойынша ќаржыландыру балалардыѕ балабаќшада болу аќысыныѕ ґсуiне јкелiп соќты жјне мектепке дейінгі ўйымдарєа аса мўќтаж халыќтыѕ табысы аз жјне јлеуметтiк жаєынан шетiн жiктерiне ауыр тидi.

Тўтас алєанда, мектепке дейінгі тјрбие мен оќыту бiр жастан алты жасќа дейінгі балалардыѕ балабаќшалармен ќамтылуыныѕ тґмендiгін кґрсетедi (19,1%). Мектепалды дайындыќтаєы мiндетті баєдарламаны бес жастаєы балалардыѕ 40%-ы жјне алты жастаєы 60% бала єана алады.

Жалпы орта білім беру

Жалпы бiлiм беретiн мектептегi реформалардыѕ шетелдiк тјжiрибесi оќытудыѕ мерзiмiн 12-13 жылєа дейiн ўзартуды, жоєары сатыдаєы оќушылардыѕ оќудаєы жетiстiктерi мен кјсiби оќытуды сыртќы баєалау жїйесiн енгiзудi кґздейдi.

Ќазаќстанныѕ жалпы орта бiлiмi жалпы бiлiм беретiн мектептер саныныѕ кґбеюiмен јрi демографиялыќ жјне кґшi-ќон процестерiне орай жекелеген ґѕiрлерде шаєын жинаќталєан мектептердiѕ ґсуiне ыќпал еткен оќушылар контингентiнiѕ азаюымен сипатталады (2-кесте).

2-кесте

Оќу жылы Мектептер саны Білім алушылар контингенті

2000/2001

2001/2002

2002/2003

2003/2004 8109

8171

8164

8260 3043,3

3019,5

3095,6

3026,2

Республикада 4272 жалпы бiлiм беретiн шаєын жинаќталєан мектеп (бўдан јрi - ШЖМ) жўмыс iстейдi (жалпы мектептер саныныѕ 52%-ы). Оларда 429,1 мыѕ бала (жалпы білім алушылар контингентiнiѕ 14,1%-ы) оќиды. ШЖМ-нiѕ бiр оќушысын оќытуєа жўмсалєан шыєын ќалыпты мектепке ќараєанда (ґѕiрлерге байланысты) 30-100%-єа жоєары. Мектептердiѕ тўрєын жерден алыс орналасуына байланысты 37 мыѕ баланы тасымалдау ўйымдастырылєан.

Ќазiргі таѕда 3687 (44,6%) ќазаќ тiлiнде оќытатын, 2069 (26,1%) ќазаќ жјне орыс тiлдерiнде оќытатын жалпы бiлiм беретін мектептер жўмыс iстейдi. Мемлекеттік тiлде оќытатын мектептердегі оќушылардыѕ контингентi ўлєайып келедi. Егер 2000 жылы оќушылардыѕ 52,1%-ы мемлекеттік тiлде оќыєан болса, ал бїгінгi таѕда 54,8%-ы оќиды. Ґзбек, ўйєыр, немiс, тјжiк, украин жјне басќа да ана тiлдерiнде оќытатын мектептер жўмыс iстейдi.

Республиканыѕ жалпы бiлiм беретін мектептерiнде 270 мыѕнан астам педагог жўмыс iстейдi, оныѕ iшiнде 195,8 мыѕыныѕ жоєары бiлiмi, 60 мыѕнан астамыныѕ кјсiптiк орта бiлiмi бар. 36,5 мыѕ педагог жоєары санатты, 67 мыѕы бiрiншi санатты. Шаєын жинаќталєан мектептерде 64 мыѕнан астам мўєалім жўмыс iстейдi.

Жалпы бiлiм беретін мектептердiѕ оќу процесiне оќушы-жетім балалар, тўрмысы тґмен жјне кґп балалы отбасыларындаєы балалар тегін ќамтамасыз етiлетiн 1-8 сыныптарєа арналєан жаѕа буын оќулыќтары енгізiлген. Кјсiптiк мектептерде (лицейлерде), колледждерде арнайы пјндер бойынша отандыќ оќулыќтар енгiзiлуде.

"Бiлiм" мемлекеттік баєдарламасын iске асыру нјтижесiнде психологиялыќ-медициналыќ-педагогикалыќ консультациялардыѕ саны 27 бiрлiкке артты, бўл арнайы оќытуєа мўќтаж балаларды аныќтауды ќамтамасыз етуге мїмкiндiк бередi.

Республикада 614 интернат мекемелерi жўмыс iстейдi, оларда мемлекет есебiнен 75 мыѕєа жуыќ жетiм балалар, ата-анасыныѕ ќамќорлыєынсыз ќалєан балалар, тўрмысы тґмен жјне кґп балалы отбасыларынан шыќќан балалар, девиантты мiнез-ќўлыќты балалар тўрады, 18 балалар интернат-їйлерi жўмыс iстейдi, оныѕ iшiнде бiреуi дене бiтiмiнде кемшiлiгі бар балаларєа арналєан, онда толыќ мемлекеттік ќамќорлыќќа алынєан 2,8 мыѕ бала тјрбиеленуде.

5 отбасы їлгiсiндегі балалар ауылы жјне 17 жасґспiрiмдер їйлерi ашылды, онда ґмiр сїру жаєдайы отбасына жаќын. Тјрбие берудiѕ патронаттыќ нысаны даму їстiнде.

2000 жылдан бастап мектептен тыс ўйымдардыѕ саны 25 бiрлiкке, оќушыларды ќамту 1,6%-єа артты (3-кесте).3-кесте

Оќу жылы

Мектептен тыс

ўйымдардыѕ саны Контингент

2000/2001

2001/2002

2002/2003

2003/2004 568

598

617

629 219126

251684

266547

291545

Сонымен ќатар жалпы орта бiлiм беруде ґз шешiмiн кїткен проблемалар да аныќталуда. Оќулыќтар шыєару тјжiрибесiнiѕ, авторлар мектептерiнiѕ, толыќќанды сараптаманы ќамтамасыз етудiѕ ќаржылыќ тетiгін жјне институционалдыќ ќолдаудыѕ жоќтыєынан оќулыќтардыѕ сапасы педагогтер ќауымын ќанаєаттандырмай отыр.

Ескiргендердi пайдалану жјне ќазiргi заманєы оќу жиhаздары мен жабдыќтарыныѕ, спорт мїкјммалыныѕ (јсiресе, ауылдыќ мектептерде) жоќтыєы мемлекеттік жалпыєа бiрдей бiлiм беру стандарттары талаптарын толыќ кґлемде орындауєа мїмкiндiк бермей отыр жјне балалар мен жасґспiрiмдер денсаулыєына керi јсерiн тигiзедi. Республиканыѕ јрбiр їшiншi мектебiнде пјн кабинеттерi: химия, физика, биология, математика жјне т.б., мамандандырылєан зертханалар мен спорт залдары жоќ.

256 мектеп авариялыќ жаєдайда тўр. 2 мыѕнан астам мектеп кїрделi жґндеуге мўќтаж. Елiмiз бойынша оќушы орнына тапшылыќ 500 мыѕєа жуыќ орынды ќўрайды.

Пјндiк кґзќарасќа негiзделген мемлекеттік жалпыєа мiндетті бiлiм беру стандарттары оќушылардыѕ ґмiр жолын таѕдауына, мїдделерi мен перспективаларын наќты белгiлеуiне оѕ негiз бола алмайды. Жоєары сынып оќушыларыныѕ 30%-ы єана ґздерiнiѕ ќабiлеттерiне сјйкес келетiн кјсiптік ќызметті саналы тїрде таѕдайды. Болашаќ мектеп тїлектерiнiѕ 70%-ыныѕ ґзiн-ґзi баєалау деѕгейi ґте тґмен жјне ґз бетiнше ґмiр сїруге дайын емес. Жоєары сатыда бейiндi оќытудыѕ жетiспеушiлігінен еѕбек нарыєында мектеп бiтiрушiлерге деген сўраныс жоќ.

Кешендi тестілеудіѕ нјтижелерi талапкерлердiѕ бiлiм деѕгейлерiнiѕ жоєары еместігін кґрсетедi. Ќанаєаттанарлыќ емес баєа алєандар їлесi 5 жыл бойы ґзгерiссiз ќалып отыр жјне олар 28-30%-ды ќўрайды. 2004 жылєы ўлттыќ бiрыѕєай тестiлеудiѕ (ЎБТ) ќорытындылары мектеп бiтiрушiлердiѕ 24,2%-ы жинауєа болатын 120 баллдыѕ 40 баллдыќ ґту деѕгейiн жинай алмаєанын, оќушылардыѕ тек 0,7%-ы 101-120 балл жинап, їздiк баєаларын дјлелдегенiн кґрсетедi.

120 мыѕнан астам мїмкiндiгі шектеулi балалардыѕ їштен бiр бґлiгі єана тїзеу ўйымдарында арнайы бiлiм берумен ќамтылєан. Арнайы бiлiм берудiѕ нормативтiк ќўќыќтыќ жјне баєдарламалыќ-јдiстемелiк базасы, тїзеу мекемелерi їшiн педагог кадрларды даярлау жјне ќайта даярлау жїйесi жетілдiрудi жјне жаѕартуды ќажет етедi. Мїмкiндiктерi шектеулi балаларды орталыќтандырылєан есепке алу жїйесi жоќ. Инклюзивтiк бiлiм беру нашар дамуда.

Бастауыш жјне орта кјсіптік білім беру

Дамыєан елдердегі кјсiптiк бiлiм беру жаєдайына жасалєан талдау кадрларды даярлау процесiне ќатысу їшiн жўмыс берушiлердi кґтермелеу тетiктерiнiѕ, сондай-аќ кјсiптiк бiлiм берудiѕ сапасын (бiлiктiлiктi беру мен ќуаттау ўлттыќ орталыќтары) реттеудiѕ институционалдыќ негізiнiѕ бар екенiн жјне кјсiптiк баєдарламалардыѕ аса ўтќырлыєы мен кiрiгуiн айєаќтайды.

Ќазаќстан Республикасыныѕ бастауыш жјне орта кјсiптiк бiлiм беру жїйесi 722 оќу орнынан, оныѕ iшiнде жалпы оќушылар контингентi 341,3 мыѕ адам 307 кјсiптiк мектеп (лицейлер) пен 415 колледжден тўрады.

Кјсiптiк бастауыш бiлiм беретiн оќу орындарында білім алушылардыѕ контингентi 2000 жылдан бастап 2004 жылєа дейiн 10,3 мыѕ адамєа ўлєайды. (4-кесте).

4-кесте

Оќу жылы

КМ (КЛ) саны

Білім алушылардыѕ

контингенті Мембюджет ќаражаты есе.

бiнен білім алушылардыѕ саны

2000/2001

2001/2002

2002/2003

2003/2004 306

312

312

307 88,3

88,1

89,6

98,7 75,4

72,1

82,3

91,3

2000 жылмен салыстырєанда колледждер саны жекеше оќу орындарын ашу есебiнен 101 бiрлiкке ґстi. Колледждерде білім алушылардыѕ контингентi 86,5 мыѕ адамєа артты (5-кесте).

5-кесте

Оќу жылы

Колледждер саны

Білім алушылардыѕ

контингенті Мембюджет ќаражаты есе-

бiнен білім алушылардыѕ саны

2000/2001

2001/2002

2002/2003

2003/2004 314

349

382

415 156,1

189,8

207,9

242,6 43,8

45,7

54,8

63,3

Бастауыш жјне орта кјсіптік бiлiм беретiн оќу орындарында 28,1 мыѕ педагог жўмыс iстейдi. Оныѕ iшiнде 2231 адамныѕ жоєары бiлiмi бар, 5647 адамныѕ кјсiптік орта, ќалєандарыныѕ техникалыќ орта бiлiмi бар. 7580 адам жоєары санатќа, 6989 адам бiрiншi санатќа ие. Колледждерде 5 єылым докторы жјне 96 єылым кандидаты жўмыс iстейдi.

Сонымен ќатар, тез ґзгерiп отырєан экономикалыќ жаєдайда бiлiм беру ќызметтерiнiѕ реттелмеген нарыєыныѕ дамуы, жўмыс берушi мен бастауыш жјне орта кјсiптiк бiлiм беру жїйесi арасында јлеуметтік серiктестiктiѕ болмауы бiлiм беру деѕгейi жјне экономика секторлары бойынша кадрлар даярлаудаєы тепе-теѕдiктiѕ болмауына јкеп соќты. Тўрєындардыѕ 10 мыѕына шаќќанда техникалыќ жјне ќызмет кґрсету еѕбегі мамандарын даярлаудыѕ саны жоєары бiлiм беру саласына ќараєанда едјуiр тґмен жјне ол колледждерде 162 оќушыны, кјсiптiк мектептерде - 66 оќушыны, ал жоєары оќу орындарында 439 студентті ќўрайды. Ќызмет кґрсету саласы жјне ґндiрiстiк емес сектор їшiн кадрларды даярлаудыѕ артуы байќалады, ал техникалыќ, ќўрылыс жјне ауыл шаруашылыєы мамандарына деген сўраныс ќанаєаттанарлыќсыз кїйде ќалып отыр (2-диаграмма).

2-диаграмма

[Графикалыќ нысанды ќараѕыз]

Жўмыс берушiлер мен басќа да јлеуметтiк серiктестер техникалыќ жјне ќызмет кґрсету еѕбегі мамандарын даярлау тапсырысын тїзуге нашар тартылєан. Кјсiптiк бiлiм берудi жјне кадрларды даярлауды ўйымдастыруєа экономиканыѕ жекеше секторыныѕ ќаражаттарын тарту тетiгі жоќ. Кјсiптiк мектептердiѕ 122 єимараты (45%) кїрделi жґндеуді, 115 єимарат (42,1%) аєымдаєы жґндеудi талап етедi, кјсіптік циклдегi 153 кабинет, жалпы бiлiм беру циклiндегі 146 кабинет, 108 оќу зертханасы, 78 оќу шеберханасы, 33 асхана, 72 медициналыќ пункт жетiспейдi.

Ґндiрiстiк оќытуды ўйымдастыруєа, оќу материалдарын, ќўралдар мен жабдыќтарды сатып алуєа, кадрларды ќайта даярлауєа жјне олардыѕ бiлiктілігін арттыруєа ќаржы ќаражаты бґлiнбей отыр.

Бґлiнген ќаржы ќаражаты, негiзiнен, жалаќы мен јлеуметтiк салыќ тґлеуге (54%), тамаќтануєа, киiм-кешекке жјне стипендияєа (23%), коммуналдыќ ќызметтер кґрсетуге (10%), їй-жайларды кїтiп-ўстауєа жјне ќызметтер кґрсетуге (3%) жўмсалады.

Кјсiптiк мектептер мен колледждердегi кадр тапшылыєы арнайы пјндердiѕ 934 оќытушысын жјне ґндiрiстiк оќыту шеберiн ќўрайды. Кјсіптік мектептер мен колледждердегi кадр ќўрамыныѕ ќартаю, неєўрлым бiлiктi оќытушылардыѕ шаєын жјне орта бизнеске кету їрдiсi саќталып отыр. Жас мамандардыѕ еѕбекаќыныѕ жјне педагогтіѕ јлеуметтік мјртебесiнiѕ тґмендеуiнен кјсiптiк мектептер мен колледждердегi жўмыс icтеугe деген ынтасы жоќ.

Облыстыќ деѕгейде кјсiптiк бiлiм беру жјне кадрларды даярлайтын оќу орындарыныѕ басќару мен оќу-јдiстемелiк ќамтамасыз ету ќўрылымы осы оќу орындарыныѕ басќару жјне ќаржыландыру функциялары жергiлiктi ґкiлдi орындарєа жјне атќарушы билiк органдарына берiлген сјттен бастап (1996 жыл) ныєайтылмаєан.

Кјсіптік бiлiм беру мен техникалыќ жјне ќызметтер кґрсету еѕбегi кадрларын даярлаудыѕ ќўрылымы мен білім беретін оќу баєдарламалары бiлiктілiк деѕгейлерi бойынша Техникалыќ жјне кјсіптік бiлiм беру туралы ўсынымдарына (ЮНЕСКО, 2001 жыл), Бiлiм берудi халыќаралыќ стандартты жiктеу баєдарламасыныѕ ґлшемдерiне (БХСЖ, 1997 жыл) сјйкес келмейдi, бўл кјсiптiк бiлiм беру жїйесiнiѕ ўтќырлыєын, икемдiлігін азайтады жјне јлемдiк бiлiм кеѕiстігінде танылу ыќтималдыєын тґмендетедi.

Жоєары бiлiм беру

Јлемнiѕ алдыѕєы ќатарлы елдерiнде жоєары жјне жоєары оќу орнынан кейінгі бiлiм беру жїйесiнiѕ дамуын талдау онда кредиттік бiлiм беру жїйесiне негізделген, кадрлар даярлаудыѕ їш сатылы моделiнiѕ кеѕ тараєанын кґрсетедi: бакалавриат-магистратура - Ph.D докторантурасы. Бўл модель АЌШ университеттерiнде жјне Еуропаныѕ кґптеген елдерiнде ќолданылады. Ол неєўрлым икемдi де тиiмдi болып табылады, академиялыќ ўтќырлыќты жјне еѕбек нарыєыныѕ тез ґзгерiп тўрєан шаєында тїлектерге деген сўранысты ќамтамасыз етедi.

Ќазаќстан Республикасыныѕ жоєары бiлiм беру жїйесiнде 180 жоєары оќу орны жјне ЖОО-ныѕ 86 филиалы бар. 9 жетекшi университеттіѕ ерекше мјртебесi бар. Педагог кадрларды даярлау жјне олардыѕ бiлiктiлiгін арттыру жїйесiн жетiлдiру маќсатында 2004 жылы 5 мемлекеттік педагогикалыќ ЖОО-ы ашылды.

Жоєары оќу орындарыныѕ саны, студенттер контингентi жјне мемлекеттік бiлiм беру тапсырысы ґсiп отыр (6-кесте).

6-кесте

Оќу жылы

Жоєары оќу

орындары саны Білім алушылардыѕ

контингенті Мемлекеттік тапсырыс (оќуын

жалєастырушылардан басќасы)

2000/2001

2001/2002

2002/2003

2003/2004 181

182

173

180 440715

514738

590982

656561 21970

25265

25465

26465

Жоєары оќу орындарыныѕ 41 мыѕ адамды ќўрайтын профессор-оќытушы ќўрамыныѕ 2520-сы єылым докторы жјне 11610-ы єылым кандидаты. 10000 тўрєынєа шаќќандаєы студенттердiѕ саны 2000-2001 оќу жылындаєы 257 адамнан 2003-2004 оќу жылында 439 адамєа артќан.

2000 жылы ќабылданєан "Бiлiм" мемлекеттік баєдарламасын iске асыру барысында жоєары бiлiм беру мамандыќтарыныѕ жiктеуiшi жетiлдiрiлген. Оќу процесiнiѕ технологиялы болуын ќамтамасыз еткен бастауыш курстардыѕ бiрiздендiрiлген білім беретін оќу баєдарламаларымен ќоса жоєары бiлiм берудiѕ мемлекеттік жалпыєа мiндеттi стандарттары јзiрлендi. Жоєары бiлiмге даярлыќ мамандыќтары мен баєыттарыныѕ пјндерi 7000 їлгі оќу баєдарламаларымен ќамтамасыз етiлдi.

Кјсiптiк жоєары бiлiм алуєа теѕ ќол жеткізудi ќамтамасыз ету жјне неєўрлым дайындалєан жастарды iрiктеу маќсатында кешендi тестiлеу немесе ўлттыќ бiрыѕєай тестiлеу жїргiзу жјне конкурстыќ негізде мемлекеттiк білім беру гранттары мен кредиттерiн беру арќылы студенттер контингентiн ќалыптастырудыѕ жаѕа моделi енгізiлдi.

Кадрларды даярлау жїйесiн јлемде жалпы ќабылданєан бакалавр-магистр моделiне кґшiрудiѕ негіздерi ќаланды. Жоєары оќу орындарына айтарлыќтай академиялыќ еркiндiк берiлдi. Оќытуда пайдаланылатын єылыми зерттеулер жанданып, академиялыќ ўтќырлыќ арта тїстi. Ќазаќстан Республикасыныѕ 19 мыѕєа жуыќ азаматы јлемнiѕ 35 елiнде оќиды, оныѕ iшiнде 16,4 мыѕы Ресей жоєары оќу орындарында оќиды. 800 адам Ќазаќстан Республикасы Президентiнiѕ "Болашаќ" халыќаралыќ стипендиясыныѕ иегерi болды. Республиканыѕ жоєары оќу орындарында 8690 шетел азаматы оќиды.

Сонымен ќатар жекелеген жоєары оќу орындарыныѕ жјне олардыѕ кґптеген филиалдарыныѕ зияткерлiк, кадрлыќ, материалдыќ-техникалыќ јлеуетiнiѕ жетiспеуiнен талапкерлердiѕ жјне студенттердiѕ даярлыќ деѕгейiне ќоятын талаптарыныѕ тґмендеуi мамандарды даярлау сапасыныѕ тґмендеуiне јкеп соќтырады. Бўл жоєары оќу орындарын кадрмен ќамтамасыз етуге жјне олардыѕ материалдыќ-техникалыќ базасына ќойылатын талаптарды кїшейту баєытындаєы нормативтiк ќўќыќтыќ базаны жетiлдiру ќажеттiгін туындатады.

Жоєары оќу орындарындаєы бiр бейiндi мамандыќтарєа даярлау жоспарлы экономикаєа тјн тўраќты салаларєа жјне тўтынушыларєа єана баєдарланєан. Јлеуметтік серiктестiк жјне кадрларды атаулы даярлау, јсiресе, ґѕiрлiк деѕгейде одан јрi дамытуды ќажет етедi. Техникалыќ, аграрлыќ, технологиялыќ, ветеринарлыќ мамандыќтар бойынша мемлекеттiк тiлдегi оќулыќтар мен оќу ќўралдарыныѕ тапшылыєы байќалады. Жоєары оќу орындарындаєы оќулыќтардыѕ, оќу-јдiстемелiк жјне єылыми јдебиеттердiѕ 50 %-ы жаѕартуды талап етедi.

Ќазаќстандыќ жјне шетелдiк білім беретін оќу баєдарламаларын, бiлiм туралы ќўжаттарды ґзара есепке алу жјне ґзара тану тетiктерiн јзiрлеу процесi баяу жїруде, ол студенттер мен оќытушылардыѕ академиялыќ ўтќырлыєын тежейдi.

Жоєары оќу орнынан кейiнгi бiлiм

Бюджеттiк негiздегі аспирантура 48 мемлекеттік жоєары оќу орнында, 5 мемлекеттік емес жоєары оќу орнында жјне 66 єылыми ўйымда, докторантура 15 мемлекеттiк жоєары оќу орнында жјне 23 єылыми ўйымда жўмыс iстейдi.

Соѕєы жылдары аспирантураны єылыми дјреже алып бiтiрушiлер 18%-дай єана, бўл єылыми кадрларды даярлаудыѕ ќазiргi жїйесiнiѕ тиiмдiлiгiнiѕ тґмендiгiн кґрсетедi.

Жоєары оќу орнынан кейiнгi білім беретін оќу баєдарламалары єылыми жјне єылыми-педагог кадрларды даярлаудыѕ сапасын басќаруєа мїмкiндiк бермейдi. Єылыми жетекшiлердiѕ (консультанттардыѕ), бiлiм жјне єылым ўйымдарыныѕ аспиранттар мен докторанттарды оќыту нјтижелерi їшiн жауапкершiлiгi тґмендеген.

Бiрќатар баєыттар, оныѕ iшiнде медицина мамандыќтары (трансплантология жјне жасанды органдар, нейрохирургия, гематология, емдiк дене шыныќтыру, спорттыќ медицина жјне т.б.) бойынша єылыми кадрларєа деген тапшылыќ бар, бўл республикада тиiстi єылыми мектептердiѕ болмауына байланысты. Єылыми-зерттеу институттарында жјне жоєары оќу орындарында кадрлардыѕ "ќартаюы" орын алуда. Егер 10 жыл бўрын єылым докторларыныѕ орташа жасы 56 жасты ќўраса, ал ќазiргі уаќытта 62 жасты ќўрайды, єылым кандидаттарыныѕ жасы тиiсiнше - 44 жјне 47 жас.

Єылыми ўйымдардыѕ жоєары оќу орындарыныѕ бiлiм беру процесiне ќатысуы болмашы. Бiлiм берудiѕ мазмўны мен єылымныѕ ќазiргi жаєдайыныѕ арасындаєы алшаќтыќ маман даярлаудан жаѕа єылыми идеяларды шыєармашылыќпен ќабылдай алатын, жаѕа технологияларды алєа апарушы жјне ќазiргі заманєы технологиялыќ процестердi басќара алатын зерттеушi маман даярлауєа толыќќанды кґшудi жїзеге асыруєа мїмкiндiк бермейдi.

Педагогика єылымдары бойынша жїргізiлген кґптеген зерттеулердiѕ практикалыќ мјнi тґмен. Соѕєы жылдары педагогика єылымдары бойынша 140-ќа жуыќ докторлыќ жјне 600 кандидаттыќ диссертация ќорєалєанына ќарамастан, ондаєан жылдар бойы бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейлерiнде оќытудыѕ јдiстерi мен нысандары ґзгерiссiз ќалып отыр, дайын бiлiмнiѕ кґзi ретіндегі педагогтiѕ мiндетi туралы ескiрген тїсiнiк саќталєан.

Педагог кадрларды даярлау, ќайта даярлау жјне бiлiктiлiгiн арттыру

Педагог мамандыќтары бойынша базалыќ даярлыќты білім алушылар контингентi 167 мыѕ адамнан астам жјне жылына 22 мыѕнан астам мўєалiм шыєаратын 34 жоєары оќу орны 19 педагогикалыќ мамандыќ бойынша жїргiзедi.

Педагогтердi даярлауєа арналєан мемлекеттік бiлiм беру тапсырысы: 2001 жылєы 5655 грант пен кредиттен 2004 жылы 6075-ке дейiн ґстi.

Ќайта даярлау жјне бiлiктiлiгін арттырудан ґткен мўєалiмдердiѕ саны ґсiп келедi: 2001 жылы - 42784 мўєалiм, 2003 жылы - 48157. Алайда бўл јрбiр мўєалiмнiѕ бiлiктiлiк арттыру курстарынан кемiнде бес жылда бiр рет ґтуiн мiндеттейтiн "Бiлiм туралы" Ќазаќстан Республикасы Заѕыныѕ ережелерiн iске асыру їшiн жеткiлiксiз, оєан сјйкес жыл сайын 54000 мўєалiм бiлiктiлігін арттырудан ґтуге тиiс.

Бейiндiк сыныпта оќытуды, 2 сыныптан бастап шетел тілдерiн, информатиканы оќытуды кґздеу, кјсiптiк мектептердiѕ желiсiн кеѕейту 28 мыѕ педагогикалыќ ставканы ќосымша енгізудi талап етедi.

Жоєары оќу орындарыныѕ тїлектерiн ауылдыќ жерлерде жўмыс iстеуге тарту жјне орныќтыру тетiгiн јзiрлеу ќажет.

Жоєары оќу орындарыныѕ мїмкiндiктерi педагог кадрлардыѕ бiлiктілігін арттыруда жан-жаќты пайдаланылмайды. Педагог кадрлардыѕ бiлiктiлiгiн арттыру жјне ќайта даярлау мјселелерiн шешу жґнiнде шет елдермен тјжiрибе алмасу нашар дамыєан. Бiлiм беру ўйымдарыныѕ басшылары мен ќызметкерлерініѕ жаѕа бiлім-бiлiктi игеруiн материалдыќ жјне моральдыќ тўрєыдан кґтермелеу тетiктерi тиiмдi тїрде жеткiлiктi пайдаланылмайды, практикалыќ ќызметке баєдарланєан оќытудыѕ белсендi тренингтік технологияларыныѕ енгізiлуi нашар.

Білім берудi аќпараттандыру

Орта бiлiм беру жїйесiн аќпараттандырудыѕ мемлекеттiк баєдарламасына сјйкес жалпы бiлiм беретiн мектептердi 100 пайызєа компьютерлендiру аяќталды. Орталыќ коммуникациялыќ торап ќўрылып, оєан Бiлiм жјне єылым министрлiгiнiѕ орталыќ аппаратыныѕ торабы жјне облыстыќ бiлiм департаменттерініѕ телекоммуникациялыќ тораптары ќосылєан. Жалпы орта бiлiм беретін ўйымдарєа арналєан электрондыќ оќулыќ басылымдары мектеп пјндерiнiѕ 25%-ын ќамтиды. Ќашыќтан оќытудыѕ спутниктік арнасына республиканыѕ алты облысыныѕ 717 мектебi ќосылєан (8,7%).

Сонымен ќатар, аќпараттыќ жјне коммуникациялыќ технологияларды (бўдан јрi - АКТ) дамыту жјне оларды бiлiм беру саласында ќолдану ќажеттіктен јлдеќайда артта ќалуда.

Ќазаќстанда бiр компьютерге жалпы бiлiм беретiн мектептердегі 54 оќушыдан келедi, бўл ЮНЕСКО-ныѕ деректерi бойынша ТМД елдерiнiѕ арасындаєы еѕ жоєары кґрсеткiштердiѕ бiрi (Ресейде - 59). Сонымен ќатар 2002 жылы Экономикалыќ ынтымаќтастыќ жјне даму ўйымы елдерi бойынша бўл кґрсеткiш 13-ке теѕелдi, Латвияда, Венгрияда жјне Чех Республикасында бўл тиiсiнше 5, 9 жјне 15-тi ќўрады. 2004 жылдыѕ басында Ўлыбританияныѕ орта мектептерiнде 1 компьютерге 5 оќушыдан келген, АЌШ-та - 4.

Ќазiргi таѕда Интернет желiсiне ќосылуєа Ќазаќстан мектептерiнiѕ 44%-ы єана ќол жеткiзген. Финляндияда 1999 жылы 90%-дан астам мектеп, 2000 жылы Эстония мектептерініѕ 100%-ы, Австралия, Канада, Исландия мектептерiнiѕ 80%-ы, Венгрияда 58%, Экономикалыќ ынтымаќтастыќ жјне даму ўйымы елдерi бойынша мектептердiѕ орташа есеппен 52%-ы Интернет желiсiне шыєу мїмкiндiгiне ќол жеткiзген.

Кјсiптік мектептер (лицейлер) мен колледждерде бiр компьютерге тиiсiнше 31 жјне 25 оќушыдан келедi. Интернет желiсiне кјсiптiк мектептердiѕ (лицейлердiѕ) 39%-ы жјне колледждердiѕ 51%-ы ќосылєан.

4-диаграмма

Интернет жїйесіне ќол жеткізген мектептер

саны % облыстар бґлінісінде

[Графикалыќ нысанды ќараѕыз]

Жоєары бiлiм беру деѕгейiнде аќпараттыќ жїйемен келiсiлген интерфейсi жоќ оќу процесiн басќаратын жеке оќшау жїйе жўмыс iстейдi.

Жекелеген жоєары оќу орындары єана ќашыќтан оќытудыѕ технологиясын енгізген, кейбiрiнде аталєан технология эксперименттiк режимде iске асырылуда.

Білім берудi ќаржыландыру

Елiмiздегi экономикалыќ жаєдайдыѕ тўраќтылыєы бiлiм беруге арналєан мемлекеттік бюджет шыєыстарын едјуiр арттыруєа мїмкiндiк бердi (7-кесте).

7-кесте (млн. теѕге)

2000 2001 2002 2003 2004

Мектепке дейiнгi тјрбие

мен оќыту

Жалпы орта бiлiм беру

Кјсiптiк бастауыш бiлiм

беру

Кјсiптiк орта бiлiм беру

Жоєары жјне жоєары оќу

орнынан кейiнгi бiлiм беру

Басќа да баєдарламалар

Жиынтыєы

IЖҐ-ге %

2975

60007

2693

2662

8120

4959

81416

3,1

3322

67224

3018

2528

9344

17640

103076

3,1

3880

81744

3910

2989

11783

14671

118977

3,2

4553

98906

5299

3495

12763

24505

149521

3,4

5742

124979

6540

5001

15506

33547

191315

3,8

Бiлiм беруге арналєан мемлекеттіѕ шыєыстары абсолюттi артып ќана ќоймай, оныѕ ґсуiнiѕ едјуiр ќарќынына ќарамастан IЖҐ-ге пайыздыќ ќатынасы да ґстi.

Білім беру сапасын баєалау

Оќу жетiстіктерiн тјуелсiз сыртќы баєалау жїйесi: ўлттыќ бiрыѕєай тестiлеу (бўдан јрi - ЎБТ), мемлекеттік аралыќ баќылау (бўдан јрi - МАБ) енгізiлуде.

Дегенмен бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейлерініѕ сапасын баќылаудыѕ жјне баєалаудыѕ ќолданыстаєы тетiгі бiлiм берудiѕ ќазiргi наќты жай-кїйiн толыќќанды кґрсете алмайды жјне басќару їшiн керi байланыстыѕ объективтi ќўралы бола алмайды.

Бiлiм беру ўйымдары ќызметiнiѕ сапасын баєалау кґрсеткiштерi мен ґлшемдерi жетiлмеген, объективтi мониторинг жоќ. Бiлiм беру сапасын басќару компоненттерi бытыраѕќы жўмыс iстейдi. Білім алушылардыѕ жетістіктерiн сыртќы баєалаудыѕ мазмўны, маќсаты мен мiндеттерi ќазiргi заманєы бiлiм сапасына деген талаптарєа сай емес. Білім алушылардыѕ бiлiм деѕгейiн салыстырмалы зерттеулер жґнiндегі халыќаралыќ баєдарламаларєа Ќазаќстан ќатыспайды.

Бiлiм жјне єылым министрлiгiнiѕ ќолданыстаєы статистика жїйесi ќазiргi заман талабына маєыналыќ та, технологиялыќ аспектiлерi жаєынан да сјйкес келмейдi. Мазмўнды јрi оралымды емес, халыќаралыќ стандарттарєа сай келетiн, кешендiлігi мен толыќтыєы жаєынан ќажеттi бiрiздi статистикалыќ аќпараттыќ аєын јзiрленбеген. Бiлiм беру кґрсеткiштерініѕ жїйесi јр тїрлi негіздемелерден жиналєан деректер жиынымен алмастырылады, олар пысыќталєаннан кейiн јкiмшiлiк есептiлiк терминдерiнде тїсiндiрiледi.

Бiлiм беру жїйесiнде ќалыптасќан ахуалдыѕ негізгi себептерi:

бiлiм беру сапасын баєалауда объективтілiктi ќамтамасыз етпейтiн рјсiмдердiѕ басымдыєы;

бiлiм беру жїйесiнiѕ жаѕадан енiп жатќан жайларєа ден ќоймауы, бiлiм беру ќўрылымыныѕ мазмўны мен ќалыптасуыныѕ ескiрген ќаєидаттарына бейiлдiлігі;

педагог кадрларды даярлау деѕгейiнiѕ тґмендiгi, таѕдаулы кадрлардыѕ тўраќтамауы, ўстаз еѕбегiнiѕ материалдыќ жаєынан нашар ынталандырылуы;

бiлiм беру ўйымдарыныѕ материалдыќ-техникалыќ базасын ныєайтудыѕ жеткiлiксiз ќаржыландырылуы;

оќу-зертханалыќ, дене шыныќтыру, ойын жабдыќтарыныѕ, оќу жјне јдiстемелiк јдебиеттердiѕ ќазiргі заманєы талаптарєа сјйкес келмеуi;

бiлiм беру ќызметтерiнiѕ нарыєында сўраныс пен ўсыныстыѕ єылыми негізделген ўзаќ мерзiмдi болжамыныѕ болмауы;

сабаќтас мемлекеттік жалпыєа мiндеттi бiлiм беру стандарттарын жјне бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейлерi мен сатыларына арналєан баєдарламаларды, олардыѕ мониторингінiѕ тетiгiн жасау жјне iске асыру кезiнде јдiснамалыќ ќаєидаттардыѕ їйлесiмсiздiгi;

кјсiптiк оќытуды жјне мамандар даярлауды ўйымдастыру процесiне жўмыс берушiлер мен јлеуметтiк серiктестердi тарту тетiктерiнiѕ болмауы;

бiлiм беру саласындаєы ќўралдардыѕ, јдiстердiѕ жјне баєалау ќызметi технологияларыныѕ жеткiлiксiз јзiрленуi;

педагог, єылыми-педагог кадрлардыѕ жјне ґндiрiстiк оќыту шеберлерiн ќайта даярлау жјне бiлiктiлiгін арттыру жїйесiнiѕ нашар дамуы;

бiлiм берудi басќару жїйесiн ќамтитын бiрыѕєай аќпараттыќ бiлiм беру инфраќўрылымыныѕ болмауы.

Жаѕа жїзжылдыќтыѕ басында елдегі экономикалыќ ахуалдыѕ жаќсаруы, сондай-аќ "Бiлiм" баєдарламасын iске асыру жґнiнде ќабылданєан шаралар, тўтас алєанда, бiлiм беру жїйесiне оѕ јсерiн тигiздi. Алайда мўныѕ ґзi бiлiм беру жїйесiнiѕ нарыќтыќ экономиканыѕ жјне ашыќ азаматтыќ ќоєамныѕ ќажеттіктерiне сјйкессiздiгiн жою їшiн жеткiлiксiз.

Келеѕсiз ќўбылыстарды болдырмау, тїбегейлi ўйымдыќ, ќўрылымдыќ ґзгерiстер, бiлiм берудiѕ мазмўнын жаѕарту жјне балаларды оќыту мен тјрбиелеу сапасын жетiлдiру, республиканы дамытудыѕ ќазiргі заманєы јлеуметтiк-экономикалыќ жјне саяси жаєдайлары мен дамуы жоєары елдердiѕ озыќ тјжiрибесiне сјйкес мамандарды даярлау жґнiнде шаралар ќолдануды ќажет етедi.

4. Баєдарламаныѕ маќсаты мен мiндеттерi

Баєдарламаныѕ маќсаты адам ресурстарын даярлау сапасын арттыру жјне жеке тўлєа мен ќоєамныѕ ќажеттiктерiн ќанаєаттандыру їшiн Ќазаќстан Республикасыныѕ 2010 жылєа дейінгі Стратегиялыќ даму жоспарыныѕ басымдыќтары негiзiнде кґп деѕгейлi бiлiм берудiѕ ўлттыќ жїйесiн жаѕєырту болып табылады.

Баєдарламаныѕ негізгі мiндеттерi:

халыќтыѕ барлыќ жiктерi їшiн сапалы бiлiмге ќол жеткiзудi ќамтамасыз ету;

бiлiм берудi басќаруды одан јрi демократияландыру негiзiнде бiлiм берудiѕ ўлттыќ жїйесiнiѕ жўмыс iстеуiнiѕ нормативтiк ќўќыќтыќ базасын жетiлдiру;

ќазаќстандыќ патриотизмге, тґзушiлiкке, биiк мјдениетке, адам ќўќыќтары мен бостандыќтарына ќўрметтеуге тјрбиелеу;

мемлекеттік тiлдi басым дамыту;

отандыќ дјстїрлер, јлемдiк тјжiрибе жјне тўраќты даму ќаєидаттары негiзiнде бiлiм берудiѕ мазмўны мен ќўрылымын жаѕарту;

12 жылдыќ жалпы орта бiлiм беруге кґшу;

БХСЖ ґлшемдерiне сай кјсiптiк бiлiм беру жјне кадрларды даярлау жїйесiн ќайта ќўрылымдау;

оќытудыѕ жинаќтаушы кредиттiк жїйесiне негізделген кадрларды даярлаудыѕ бiртўтас їш сатылы моделiн жасау (бакалавриат - магистратура докторантура);

экономиканыѕ барлыќ салалары їшiн жоєары бiлiктi жјне бјсекеге ќабілетті кадрларды даярлаудыѕ сапасын арттыру;

јлемдiк бiлiм беру кеѕiстігіне ыќпалдасу;

бiлiм беру сапасын баєалаудыѕ ўлттыќ жїйесiн ќўру;

бiлiм берудiѕ бiрыѕєай аќпараттыќ ортасын ќалыптастыру;

бiлiм беру процесiн оќу-јдiстемелiк жјне єылыми ќамтамасыз етудi жетiлдiру;

бiлiм беру жїйесiнiѕ материалдыќ-техникалыќ базасын ныєайту;

бiлiм берудi, єылым мен ґндiрiстi ыќпалдастыру;

білім берудiѕ сапасын арттыру їшiн экономика секторларыныѕ ресурстарын тартудыѕ тетiктерiн жасау;

педагог ќызметкерлердiѕ јлеуметтік мјртебесiн арттыру, бiлiм беру жїйесiн ќаржымен, кадрмен ќамтамасыз етудi жетiлдiру, бiлiм беру менеджерлерiн даярлау;

кґп деѕгейлi їздiксiз бiлiм беру жїйесiнде мемлекеттiѕ, ќоєамныѕ жјне жеке тўлєаныѕ мїдделерiнiѕ теѕдестігін ќамтамасыз ету болып табылады.

5. Баєдарламаны iске асырудыѕ негізгi

баєыттары мен тетiгi

Алєа ќойєан мiндеттердi iске асыру їшiн:

бiлiм берудiѕ мазмўнын бiлiм їстемдiгi деѕгейiнен нјтижеге баєдарланєан "ќўзыретті" бiлiмге ґзгерту;

бiлiм беру ўйымдарыныѕ материалдыќ-техникалыќ базасын, пјндiк-кеѕiстіктегi ортасын жјне оќу-јдiстемелiк ќамтамасыз етiлуiн ќазiргi заманєы јлеуметтiк-экономикалыќ жаєдайларєа жјне оќу-тјрбие процесiнiѕ талаптарына сјйкес келтiру;

білім алушылардыѕ тiлдiк, аќпараттыќ, экологиялыќ, экономикалыќ жјне ќўќыќтыќ даярлыєын кїшейту;

бiлiм берудiѕ барлыќ деѕгейлерiндегі кадрларды даярлау, ќайта даярлау жјне біліктілігін арттырудыѕ кјсiптік білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ ќўрылымын жјне мазмўнын жетілдiру;

бiлiм беру деѕгейлерiнiѕ мазмўны мен оќудыѕ ўзаќтыєы жаєынан сабаќтастыєын ќамтамасыз ету ќажет.

Мектепке дейінгі тјрбие мен оќыту

Мектепке дейiнгi тјрбие мен оќытудыѕ сапасын арттырудыѕ негізгi баєыты балалардыѕ жеке бас мјдениетiнiѕ негіздерiн, мектепте оќытуєа ќажеттi даєдыларды, мемлекеттік тiлдi їйренуiне, зияткерлiк жјне эмоциялыќ дамуына, олардыѕ табиєи жјне психикалыќ денсаулыєын саќтауєа жјне бекемдеуге жаєдай жасау болып табылады.

Халыќтыѕ мектепке дейінгі тјрбие мен оќыту ќызметтерiне деген артып келе жатќан ќажеттiктерiн ќанаєаттандыру маќсатында:

тїрлi бейiндi (дене тјрбиесi-сауыќтыру, гуманитарлыќ, спорттыќ, эстетикалыќ, лингвистикалыќ, экологиялыќ, ата-аналарды оќыту жґнiндегi, мектепке дейінгі жастаєы дарынды балалар їшiн, мїмкiндiгi шектеулi балалар їшiн т.б.) мектепке дейінгі орталыќтарды;

отбасылыќ балабаќшаларды;

тїзеу жјне инклюзивтi бiлiм беру кабинеттерiн;

ќысќа мерзiмде болу топтары бар жалпы бiлiм беретiн мектептер базасындаєы мектепке дейінгі шаєын орталыќтарды;

балалар бґбекжайын, балабаќшаларды, бґбекжай баќшаларды;

"мектеп-балабаќша" кешендерiн;

бiлiм беру ўйымдарыныѕ базасында мектепалды топтары мен сыныптарын ашу жјне олардыѕ материалдыќ-техникалыќ базаларын жаѕарту їшiн нормативтiк ќўќыќтыќ жјне ќаржылыќ жаєдайларды жасау ќажет.

Жергілiктi жерлерде мектепке дейiнгi тјрбие берудi басќару жјне јдiстемелiк ќамтамасыз етудi тиiстi мамандар бiлiм берудi басќару органдарыныѕ ќўрамында жїзеге асыруєа тиiс.

Мектепке дейінгі тјрбие мен оќытудыѕ сапасын ќоєамныѕ ґзектi жјне перспективалы ќажеттіктерiне сјйкес єылыми-јдiстемелiк ќамтамасыз ету їшiн "Мектепке дейінгі балалыќ шаќ" республикалыќ єылыми-практикалыќ орталыєы ќўрылады. Орталыќ мектепке дейінгі бiлiм берудi дамыту стратегиясын јзiрлейдi жјне iске асырады, мектепке дейiнгi тјрбие мен оќыту жїйесiнiѕ ќызметiн зерделейдi жјне талдайды, мемлекеттік стандарттарды, инновациялыќ жобаларды јзiрлейдi, оќу-јдiстемелiк ќўралдарына, ойыншыќтарєа, ойын ќўралдарына жјне т.б. сараптау жїргізедi. Жўмыс берушiлердiѕ мемлекеттiк емес мектепке дейiнгi ўйымдар желiсiн дамытуєа, сондай-аќ iрi кјсiпорындардыѕ жанынан балабаќшалар ашуєа їлестiк ќатысуын ынталандыру тетiктерiн жасау ќажет.

Мектепте оќу їшiн теѕ бастапќы жаєдайлар жасау їшiн бес жастаєы балалар жалпы бiлiм беретін мектептер мен мектепке дейiнгi ўйымдар базасында мектепалды даярлыќ баєдарламаларымен ќамтылады.

ЌР Президентініѕ 2007.16.11. № 443 Жарлыєымен (бўр.ред.ќара); 2008.25.06. № 622 Жарлыєымен (бўр.ред.ќара) бґлім ґзгертілді

Орта бiлiм беру

Орта бiлiм берудiѕ мазмўны мынадай бiлiм беру ґрiсiн ќамтиды: тіл жјне јдебиет, адамтану, ќоєамтану, математика, информатика, жаратылыстану, ґнер, технология, дене тјрбиесi.

Жалпы орта білім беруде мыналарды кґздейтін 12 жылдыќ оќытуєа кґшу жїзеге асырылатын болады:

1) бастауыш білім беру, оќыту ўзаќтыєы 4 жыл, 1 - 4-сыныптар. Оќыту 6 жастан басталады.

Бастауыш білім беру мазмўны шетел тілін жјне информатика негіздерін ертерек оќытумен толыќтырылатын болады. Бастауыш білім берудіѕ оќу баєдарламалары баланыѕ жеке басын ќалыптастыруєа, оныѕ жеке ќабілеттерін, оќу ісіндегі оѕ талпынысы мен машыќтануын дамытуєа баєытталєан. Бастауыш білім берудіѕ оќу баєдарламаларын меѕгеру білім алушылардыѕ білімін аралыќ баќылаумен жјне білім алушылардыѕ оќу жетістіктерін іріктемелі мониторингтік баєалаумен аяќталады;

2) негізгі орта білім беру, оќыту ўзаќтыєы 6 жыл, 5-10-сыныптар.

Негізгі орта білім берудіѕ оќу баєдарламалары білім алушылардыѕ єылымныѕ базистік негіздерін меѕгеруге, тўлєааралыќ жјне этносаралыќ ќатынастыѕ жоєары мјдениетін ќалыптастыруєа, жеке адамныѕ ґзін-ґзі тануына жјне бейінді баєдарлануына баєытталєан. Білім алушылардыѕ бейіналды даярлыєы енгізіледі.

Негізгі орта білім беруді аяќтаєаннан кейін білім алушыларєа міндетті ќорытынды аттестаттау ґткізіледі, оныѕ ќорытындылары бойынша білім алушылардыѕ ќабілеті мен даярлыќ деѕгейін ескере отырып, олардыѕ одан арєы оќу бейіні аныќталады;

3) жалпы орта білім беру, бейінді оќыту, оќыту ўзаќтыєы 2 жыл, 11 - 12-сыныптар.

Жалпы орта білім берудіѕ оќу баєдарламалары білім алушылардыѕ кјсіпке дейінгі даярлыєын жїзеге асыру їшін јлеуметтік-гуманитарлыќ, жаратылыстану-єылыми, технологиялыќ жјне басќа да баєыттар бойынша бейінді оќытуды енгізе отырып, білім беру мазмўнын саралауды, ыќпалдастыруды жјне кјсіптік баєдарлауды кґздейді.

Жалпы орта білім берудіѕ білім алушыларына шыєармашылыќ ќызметке жјне жеке ќабілетін дамытуєа ерекше орын бґлінетін жеке білім беретін оќу баєдарламалары бойынша оќыту мїмкіндігі беріледі.

Жалпы орта білім берудіѕ жалпы білім беретін оќу баєдарламаларын меѕгеру білім алушыларды міндетті ќорытынды аттестаттаумен аяќталады, оныѕ бір нысаны ўлттыќ бірыѕєай тестілеу болып табылады.

12 жылдыќ білім беруге кґшу кезеѕ-кезеѕімен жїзеге асырылатын болады. 2010 - 2011 оќу жылы бірінші сынып оќушылары жаѕа жалпы білім беретін оќу баєдарламалары бойынша оќитын болады.

Орта бiлiм беруде:

12 жылдыќ оќытуєа кґшудiѕ нормативтiк ќўќыќтыќ базасын жасау;

білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ базалыќ жјне бейiндiк мазмўнын жетiлдiру, эксперименттік оќу жоспарларын, оќулыќтар мен оќу-јдiстемелiк кешендер јзiрлеу жјне сараптау;

оќулыќтар мен оќу-јдiстемелiк јдебиетті јзiрлеудi жјне басып шыєаруды јдiстемелiк ќамтамасыз ету, 12 жылдыќ мектепке арналєан оќу јдебиетін сараптауды ўйымдастыру мiндетi болатын "Оќулыќ" єылыми-јдістемелiк орталыєын ќўру;

оќытудыѕ жаѕа педагогикалыќ, аќпараттыќ жјне денсаулыќ саќтайтын технологияларын енгізу;

білім алушылардыѕ оќу жетiстiктерiн сыртќы аєымдаєы жјне ќорытынды баєалау жїйесiн ќўру;

оќытуды ўйымдастыру ќаєидаттарын жјне оќушыныѕ бiлiм-бiлiктi, даєдыны енжар "алушы" рґлiн танымдыќ процестiѕ белсендi субъектісiне ґзгерту;

облыстыќ жјне аудандыќ (ќалалыќ) бiлiм басќармалары туралы ереженi јзiрлеу арќылы басќару буындары мен олардыѕ баєыныстылыќ функцияларыныѕ ара жігін наќты ажырату;

мектепте оќытудыѕ кїтiлетiн нјтижелерiн жјне оларєа жету жолдарын мониторинг деректерiнiѕ негізiнде талќылау процесiне кїллi жўртшылыќты тарту жїйесiн ќўру;

жалпы бiлiм беретiн мектептердi салу ќажет.

Оќу процесi:

ґз бетінше бiлiм алу жјне оны практикада ќолдану ќажеттiгі мен даєдысын ќалыптастыруєа, танымныѕ єылыми тјсiлдерiне маќсатты жјне жїйелi тїрде баулуєа;

оќушыны жеке тўлєа жјне ќызмет субъектiсi ретiнде дамытуєа, ґмiрлiк ќўнды баєдарларын ќалыптастыруєа;

ўлттыќ мјдениеттi ќўрмет тўтуєа тјрбиелеуге жјне басќа да мјдени бастаулардан нјр алуын бойында ќалыптастыруєа;

нарыќтыќ экономика мен сапаныѕ негізгі тїсiнiктерiн жјне оларды практикада ќолдана бiлудi ќалыптастыруєа;

бейіналды даярлыќты (негізгі орта білім беру) жјне бейінді оќытуды (жалпы орта білім беру) ќамтамасыз ету.

Жалпы орта бiлiм берудiѕ жаѕа мемлекеттiк жалпыєа мiндеттi стандарты тїлектердiѕ базалыќ ќўзыретi тїрiндегі нјтижеге баєытталєан бiлiм берудiѕ ўлттыќ маќсаттары жїйесiн орныќтыратын болады.

Ќазаќстан Республикасыныѕ зияткерлiк јлеуетiн ќалыптастыруєа баєытталєан, дарынды балалармен жўмыс нысандары мен јдiстерi жетiлдiрiлетін, бiлiм беру жїйесiнде халыќаралыќ байланыстар дамытылатын болады.

Ауылдыќ мектептердi дамытуєа ерекше кґѕiл аударылатын болады. Шаєын жинаќталєан мектептерде оќу процесiн толыќќанды жјне сапалы ґткiзу їшiн негiзгi жјне аєа буындаєы бiрiктiрiлген сыныптар бiрте-бiрте ќысќарады. Ауылдыќ жерлерде шаєын жинаќталєан мектептердiѕ балалары їшiн бейiндi мектеп-интернаттар салу жјне ашу кґзделiп отыр. Ашыќ білім беру ортасын ќўру їшiн оќу процесiн ўйымдастырудыѕ ќашыќтан оќыту јрi басќа инновациялыќ нысандары кеѕiнен енгізілетiн болады.

Арнаулы тїзеу білім беру ўйымдарыныѕ желiсi саќталып, кеѕейтілетiн болады, мїмкiндiктерi шектеулi балалардыѕ кјсiпке дейiнгi жјне кјсiптiк даярлыќќа ќол жеткiзуi кеѕейтiледi, мїмкiндiктерi шектеулi адамдарды ыќпалдастыра оќытуды мемлекеттiк ќолдау, бўрын оќыту мїмкiн емес деп саналєан балаларды оќытуды ўйымдастыру жґнiндегi шаралар јзiрленедi, арнаулы бiлiм берудi кадрмен ќамтамасыз ету жетілдiріледi.

Мїмкiндiктерi шектеулi балаларды ерте жастан тїзей-дамыта оќытатын баєдарламаларды iске асыру осы санадаєы балалардыѕ елеулi бґлiгiн ќалыпты жалпы білім беретiн мектептерде оќыту їшiн жаєдай жасайды.

Ќосымша білім берудi дамыту їшін сол ўйымдардыѕ желiсiн ныєайту мен дамыту нормативтiк ќўќыќтыќ базаны жетілдiру, халыќтыѕ јлеуметтiк ќорєалмаєан жiктерiнiѕ балалары мен девиантты мінез-ќўлыќќа бейiм балаларды сабаќтан тыс жўмыспен мейлiнше ќамту, мїмкiндiктерi шектеулi балалардыѕ ќосымша білім беру ўйымдарына баруы їшiн жаєдай жасау кґзделедi.

Арнаулы жјне ќосымша бiлiм берудi дамытуєа ќатысуєа халыќаралыќ, їкiметтiк емес ўйымдар, жекеше сектор тартылатын болады.

ЌР Президентініѕ 2007.16.11. № 443 Жарлыєымен (бўр.ред.ќара); 2008.25.06. № 622 Жарлыєымен (бўр.ред.ќара) бґлім ґзгертілді

Техникалыќ жјне кјсiптiк бiлiм беру

Кјсiптiк бастауыш білім беру мен техникалыќ жјне ауыл шаруашылыєы мамандыќтары бойынша кјсіптік орта бiлiмнiѕ бґлiгi орта бiлiм беру жїйесiнiѕ ќўрамдас бґлігi болып табылатын жјне адамды жаѕа технологиялар мен еѕбек нарыєы талаптарыныѕ деѕгейiндегi тиiмдi кјсiптiк ќызметке даярлауды ќамтамасыз ететiн техникалыќ жјне кјсiптiк білім беруге ґзгертiлетiн болады.

Техникалыќ жјне кјсiптiк бiлiм беру кадрларды даярлау жјне кјсiптiк бiлiм беру жїйесiнiѕ базалыќ деѕгейi болады јрi бiлiктi жўмысшы кадрларды жјне ќоєамдыќ пайдалы кјсiптiк ќызметтіѕ барлыќ негiзгi баєыттары бойынша техникалыќ жјне ќызмет кґрсету еѕбегінiѕ мамандарын даярлауєа баєытталады.

Техникалыќ жјне кјсiптiк бiлiм беру баєдарлама мазмўнына жјне білім алушылардыѕ даярлыќ біліктілігініѕ деѕгейіне ќатысты мынадай оќу баєдарламаларына бґлiнедi:

1) техникалыќ жјне ќызмет кґрсету еѕбегініѕ жаппай кјсіптері бойынша жўмыстарды орындаудыѕ машыќтануы мен даєдыларын кґздейтін техникалыќ жјне кјсіптік білім беру.

білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ мазмўны жалпы кјсiптiк жјне арнайы пјндердi ойдаєыдай игеру жјне кјсiптiк даєдыларды алу їшiн бейiндi болып табылатын жалпы бiлiм беретiн пјндер бойынша бiрiктiрiлген курстарды зерделеудi кґздейдi. Оќу аяќталєаннан кейiн наќты кјсiп бойынша кјсiптiк бiлiктiлiктiѕ ќол жеткiзген деѕгейi (разряд, дјреже, санат) берiледi.

2) неєўрлым кїрделi (аралас) кјсіптерін, мамандыќтарды жјне жоєары технологиялармен јрi кјсiптiк ќызметпен байланысты экономиканыѕ барлыќ салаларындаєы техникалыќ жјне ќызмет кґрсету еѕбегі жўмыстарын орындаудыѕ практикалыќ даєдыларын игерудi кґздейтiн техникалыќ жјне кјсiптiк бiлiм беру.

Білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ мазмўны жалпы гуманитарлыќ, экономикалыќ, жалпы кјсіптік арнайы пјндерді зерделеуді, кјсіптік даєдыларды иемдену жјне бекіту жґнінде ґндірістік оќудан жјне кјсіптік практикадан ґтуді кґздейді. Оќыту аяќталєаннан кейiн наќты мамандыќ бойынша кјсiптiк бiлiктiлiктiѕ кґтерiѕкi деѕгейi берiледi (техник-механик, техник-ќўрылысшы жјне т.б.).

3) техникалыќ еѕбектіѕ жоєары білікті мамандарын даярлауды, оларды ќайта даярлауды жјне біліктілігін арттыруды ќамтамасыз ететін техникалыќ жјне кјсіптік білім беру.

Білім беретін оќу баєдарламаларыныѕ мазмўны техникалыќ жјне кјсіптік білім берудіѕ интеграцияланєан білім беретін оќу баєдарламаларын жоєары оќу орындарыныѕ 1-2-курстарыныѕ білім беретін оќу баєдарламаларымен ќоса зерделеуді кґздейді.

Екі жылдыќ оќытуды аяќтап, аралыќ аттестаттаудан ґткеннен кейін білім алушыларєа наќты мамандыќ бойынша кјсіптік біліктіліктіѕ ќол жеткізген деѕгейі (разряды, сыныбы, санаты) беріледі.

Їш жылдыќ оќытуды аяќтап, аралыќ аттестаттаудан ґткеннен кейін білім алушыларєа наќты мамандыќ бойынша кјсіптік біліктіліктіѕ жоєары деѕгейі беріледі.

Оќытудыѕ толыќ курсын аяќтап, ќорытынды аттестаттаудан ґткеннен кейін білім алушыларєа орта буын маманы біліктілігі беріледі.

Мјдениет жјне ґнер мамандыќтары бойынша техникалыќ жјне кјсіптік білім берудіѕ кјсіптік оќу баєдарламалары кґрсетілген мамандыќтар бойынша білім алушылардыѕ ерте мамандану жјне оларды даярлау ерекшеліктері принципін ескере отырып јзірленеді. Оќыту ўзаќтыєы оќу баєдарламаларыныѕ кїрделілігі мен берілетін біліктілік деѕгейіне байланысты жјне тиісті мемлекеттік жалпыєа міндетті білім беру стандартымен айќындалады.

Жалпы орта бiлiмi бар адамдар їшiн техникалыќ жјне кјсіптік білім берудіѕ кјсіптік оќу баєдарламалары таѕдаєан мамандыєы бойынша болашаќ кјсiптiк ќызметтi айќындайтын жалпы кјсiптiк, экономикалыќ жјне арнайы пјндердi жјне оќу-ґндірістік жўмыстарды орындауды зерделеудi кґздейдi.